Rating Sistemlerinde Örneklem Yanlılığı: Niche Filmler Neden Yüksek veya Düşük Puan Alıyor?

İMDb’de bir film 9.2 puan alıyor. Netflix’te 4.8/5. Bu, o filmin gerçekten mükemmel olduğunu mu gösteriyor? Yoksa sadece belirli bir grup insanın sesini mi duyuyoruz? Niche filmler - yani küçük kitlelere hitap eden, genellikle bağımsız, deneysel veya kültürel olarak özel konuları işleyen filmler - sıklıkla beklenenden çok daha yüksek ya da çok daha düşük puanlar alır. Bu, filmin kalitesiyle ilgili değil, örneklem yanlılığı ile ilgilidir.

Nasıl oluyor da bir film 9.5 puan alıyor?

Bir filmi 1000 kişi izlediğinde, 500’ü 1 puan, 500’ü 10 puan verirse, ortalama 5.5 olur. Ama eğer sadece 50 kişi izliyor ve hepsi de filmi seviyorsa, ortalama 9.8 olur. Bu, filmin kalitesini değil, izleyici kitlesinin darlığını gösterir. Niche filmler, genellikle sadece ilgili bir topluluk tarafından izlenir: belirli bir etnik gruba hitap eden, belirli bir siyasi mesaj taşıyan, ya da çok özel bir estetikle çalışan yapımlar. Bu izleyiciler, filmin kendi değerlerine uygun olduğunu düşünür ve mutlaka yüksek puan verir. Aynı şekilde, bu filmleri sevmeyenler genellikle izlemez, yani düşük puan verme şansı da olmaz.

Örneğin, Türkiye’deki bir bağımsız film, sadece 300 kişi tarafından izlendi. Bunların 280’i, sinema dergilerinde okudukları, belgesel izleyen, bağımsız sinemaya inanan bir grup. Bu 280 kişi, filmin temalarını, kamera çalışmasını, ses tasarımıyla tamamen uyumlu buluyor. Hepsi 10 veriyor. Geriye kalan 20 kişi, filmin yavaş tempoyu, anlaması zor dialogları ve karanlık tonlarını beğenmiyor. Ama bu 20 kişi, filmi izlememiş. Çünkü izlemek istememişler. O yüzden IMDb’de 9.7 puan alıyor. Gerçekten mükemmel mi? Yoksa sadece kendi dairesinde mi?

Düşük puanlar da aynı mantıkla çalışır

Yüksek puanlar sadece sevgiyle değil, aynı zamanda reddedilmeyle de oluşur. Bazı niche filmler, özellikle siyasi, dini ya da toplumsal tabuları sorgulayan yapımlar, sadece bir grup tarafından izlenir - ama bu grup tamamen nefretle yaklaşır. Örneğin, bir film, Türkiye’deki bir etnik azınlığın yaşamını gerçekçi şekilde anlatıyor. Bu filmi izleyenler, çoğunlukla bu azınlığa düşman olan, ya da filmi “propaganda” olarak gören insanlar. Onlar, filmin her sahnesini eleştiriyor, 1 puan veriyor. İzleyenlerin çoğu bu 1 puan verenlerden oluşuyor. İzlemeyenler, yani nötr ya da ilgilenenler, filmin puanına katılmıyor. Sonuç: IMDb’de 2.1 puan. Film kötü mü? Belki de çok iyi. Ama izleyenlerin çoğu onu nefretle izliyor.

Bu durum, özellikle uluslararası platformlarda daha belirgin olur. Bir Japon bağımsız filmi, sadece 2000 kişi tarafından izleniyor. Bunların 1800’ü, Japon sinemasına hayran, film festivallerini takip eden, avant-garde sanata açık insanlar. 1800 kişi 9-10 puan veriyor. Geriye kalan 200 kişi, filmi anlamıyor, “yavaş”, “anlamsız” diyor. Ama bu 200 kişi, filmin 30 dakikasını izlemiş bile olmayabilir. Puan ortalaması 8.9. Gerçekten bu kadar iyi mi? Yoksa izleyenlerin seçici mi?

İzleyici eğilimi: Seni sevenler, seni beğenmeyenleri izlemiyor

Herkesin bir filmi izlemesi gerekmez. Ama puan sistemi, izleyenlerin tüm population’ı temsil ettiğini varsayar. Oysa böyle bir şey yok. İzleyenler, bir filmin “hedef kitle”siyle örtüşür. Bu, özellikle Netflix, Amazon Prime veya YouTube gibi platformlarda daha da belirginleşir. Algoritma, benzer içerikleri sevenlere aynı filmleri önerir. Bir filmi seven biri, 5-10 tane daha benzerini izliyor. Bu 5-10 kişi, aynı filmleri sevdiği için hep 9-10 veriyor. Bu da “kültürel köpük” oluşturur: bir filmin sadece kendi kültürel çevresindeki insanlar tarafından değerlendirilmesi.

Örneğin, bir Türk bağımsız filmi, 1500 kişi tarafından izlendi. Bunların 1200’ü, İstanbul’da yaşayan, üniversite mezunu, sinema dergisi okuyan, Netflix’te “Turkish Indie” listesini takip eden insanlar. Geriye kalan 300 kişi, küçük şehirlerden, daha geleneksel izleyici profillerinden. Bu 300 kişi, filmi izlememiş. Çünkü önerilmedi. Algoritma onlara bu filmi göstermedi. O yüzden puanlar, sadece bu 1200 kişiden geliyor. Film 8.6 puan alıyor. Ama Türkiye genelindeki izleyici kitlesinin %80’i bu filmi hiç duymadı bile.

İMDb, Letterboxd, Rotten Tomatoes: Hangi platform daha güvenilir?

Her platformun kendi örnekleme yanlılığı var. IMDb, en çok izlenen filmler için tasarlandı. Büyük yapımların puanları, milyonlarca izleyiciyle dengelenir. Ama küçük filmler için, IMDb’deki puanlar, çok daha az sayıda, çok daha seçici bir kitleye dayanır. Letterboxd ise, sinema tutkunlarının sosyal medya platformu. Buradaki puanlar, genellikle daha yüksek. Çünkü kullanıcılar, sadece sevdiklerini izler ve yazıyor. Rotten Tomatoes’te ise “kritikler” ve “izleyiciler” olarak iki puan var. Kritiklerin puanı, genellikle daha dengeli. Çünkü kritikler, daha geniş bir film tarihi bilgisine sahiptir ve farklı türleri değerlendirir. İzleyici puanı ise, IMDb gibi örnekleme yanlılığına maruz kalır.

Bir film için Rotten Tomatoes’te kritikler 85%, izleyiciler 45% veriyorsa, bu, filmin kritiklerce beğenildiğini ama genel kitlenin sevmediğini göstermez. Bu, filmin sadece belirli bir kitleye hitap ettiğini gösterir. Kritikler, filmi sanatsal açıdan değerlendirdi. İzleyiciler, sadece kendi kültürel beklentilerine uygun olanları sevdi. Bu fark, örnekleme yanlılığının doğrudan sonucudur.

Nasıl doğru bir değerlendirme yaparsın?

Yüksek puanlı bir niche filmi beğenmek istiyorsan, sadece puanlara bakma. Aşağıdaki adımları takip et:

1. İzleyici sayısına bak: IMDb’de 10.000+ oy varsa, puan daha güvenilir. 500 oy ise, çok dar bir kitle.
2. Yorumları oku: Yorumların %90’ı “bu filmi anlayanlar” mı? Yoksa “ben bu tür filmleri sevmem” diyenler mi? Eğer yorumların çoğu “ben bu tarzı sevdiğim için” diyorsa, bu bir değerlendirme değil, bir tercih.
3. Hangi ülkelerden oy verildiğini kontrol et: Bir film sadece ABD ve İngiltere’den oy alıyorsa, Türkiye’deki izleyicilerin görüşü yok demektir.
4. İzlemeden önce filmi tanı: Yapımcı kim? Hangi festivalde gösterildi? Hangi türden bir film? Eğer “belgesel tarzı, sessiz dialoglar, siyah-beyaz çekim” gibi tanımlar varsa, bu bir niche film. Puanı, bu tür filmleri sevenlerin sesidir.

Bu adımlar, sana filmi “iyi” ya da “kötü” olarak değil, “kime hitap ediyor” olarak gösterir. Ve bu, çok daha değerli bir bilgi.

Örneklem yanlılığı, sinema tarihinde her zaman var oldu

Bu sorun yeni değil. 1970’lerde, Martin Scorsese’nin “Taxi Driver”ı, ABD’de düşük puan aldı. Çünkü genel izleyici, filmi anlayamadı. Ama sinema eleştirmenleri, onu klasik olarak tanımladı. 50 yıl sonra, IMDb’de 8.4 puan alıyor. Neden? Çünkü artık izleyenler, filmi anlamaya alışmış. Puanlar, zamanla dengeleniyor. Ama bu, bir filmi izlemek için 50 yıl beklemek demek değil. Bugün, bir filmin puanını, izleyici kitlesinin ne kadar dar olduğunu bilerek okumalısın.

Çok fazla puan veren bir filmi beğendiğinde, kendine şunu sor: “Bu puanlar, benim gibi olanları mı temsil ediyor, yoksa tüm insanları mı?” Eğer sadece senin gibi olanları temsil ediyorsa, bu bir değerlendirme değil, bir aidiyet duygusu.

Ne yapmalısın?

İzleyici puanlarına güvenmek istiyorsan, onları bir “toplumsal tepki” olarak değil, bir “kültürel yansıma” olarak oku. Yüksek puanlı bir niche film, sadece kaliteli değil, aynı zamanda sadece bir alt kültürün beğenisini de gösterir. Düşük puanlı bir film, kötü olmak zorunda değil - sadece kitleyle uyuşmuyor.

Bu yüzden, bir filmi izlemeye karar verirken, puanlardan ziyade, kimlerin oy verdiğini düşün. Hangi topluluk bu filmi seviyor? Hangi topluluk onu reddediyor? Bu bilgi, sana filmi anlamanın anahtarını verir. Puanlar, kaliteyi değil, uyumu gösterir. Ve bazen, en iyi filmler, en az izlenenlerdir - çünkü sadece birileri onları anlar.